Δεν συνηθίζεται ο συγγραφέας ενός ιστορικού έργου να εξηγεί στους αναγνώστες του τον τρόπο που μεταχειρίσθηκε για την συγγραφή του κειμένου του είτε διότι πιστεύεται ότι δεν ενδιαφέρει τους αναγνώστες είτε διότι πιστεύεται ότι αυτή είναι λίγο πολύ γνωστή. Παρ’ όλα αυτά, επειδή Η Ελλάδα και η Ευρώπη. Οι Κύκλοι της Ιστορίας (3000 π.Χ. - 2000 μ.Χ.) απευθύνεται στο μορφωμένο κοινό αλλά κυρίως σε εκκολαπτόμενους ιστορικούς, δηλαδή προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές και νέους ιστορικούς, θεωρούμε ότι θα είναι χρήσιμο να εξηγήσουμε την μέθοδο που χρησιμοποιήσαμε για την συγγραφή της.

Οι ιστορικοί που έχουν συγγράψει γενικές Ιστορίες, όπως ο J. Bury για την Αρχαία Ελλάδα, ο Ι. Καραγιαννόπουλος για το Βυζάντιο αλλά και ο E. Hobsbawm για την νεώτερη και σύγχρονη Ιστορία της Ευρώπης, έχουν χρησιμοποιήσει μία από τις δύο παρακάτω μεθόδους. Κατά τον πρώτο τρόπο, ο ιστορικός συγγράφει το κείμενο με μεγάλη επιμέλεια μελετώντας τις σχετικές με κάθε κεφάλαιο πηγές και μετά προσθέτει τις βιβλιογραφικές παραπομπές ή τις επεξηγηματικές σημειώσεις, όπου θεωρεί ότι είναι απαραίτητες. Σύμφωνα με τον δεύτερο τρόπο, ο συγγραφέας μελετάει πρώτα όλη την βιβλιογραφία που σχετίζεται με το προς συγγραφή έργο του, κρατάει λεπτομερείς σημειώσεις και κατόπιν συγγράφει σιγά-σιγά το έργο με την βοήθειά τους. Σε γενικές γραμμές, η δεύτερη μέθοδος χρησιμοποιείται κυρίως από νέους ιστορικούς που συγγράφουν πιο εξειδικευμένα έργα (μονογραφίες) ενώ η πρώτη από ώριμους συγγραφείς που δοκιμάζουν τις δυνάμεις τους σε γενικές Ιστορίες (έργα Μακρο-Ιστορίας).

Εμείς χρησιμοποιήσαμε ένα μικτό σύστημα. Κατ’ αρχάς, έγινε (και συνεχίζει να γίνεται) εκτενής βιβλιογραφική έρευνα σε ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες στην Αθήνα αλλά και, όλο και περισσότερο μέσω του Διαδικτύου (από το 1995 και εντεύθεν), στις μεγαλύτερες βιβλιοθήκες του κόσμου για τον εντοπισμό γενικών ιστορικών εγχειριδίων και ειδικότερων μελετών σχετικών με τα προς συγγραφή κεφάλαια. Μετά την ολοκλήρωση της γενικής βιβλιογραφικής έρευνας για κάθε κεφάλαιο, επελέγη και μελετήθηκε αυτό που θεωρήσαμε το πιο ολοκληρωμένο σύγγραμμα, δηλαδή αυτό που περιείχε πολιτική, οικονομική, κοινωνική και πολιτισμική Ιστορία, έτσι ώστε να αποκτήσουμε μία βασική και γενική θεώρηση των πραγμάτων, όπως βέβαια τα παρουσίαζε ο συγγραφέας του. Κατόπιν, έγινε σύγκριση του βασικού εγχειριδίου που είχαμε επιλέξει με άλλα παρόμοιας θεματολογίας και κρατήθηκαν λεπτομερείς σημειώσεις από όλα. Κατόπιν, οι σημειώσεις μας από τα γενικά εγχειρίδια χρησιμοποιήθηκαν ως οδηγός για την σύνταξη του περιγράμματος, δηλαδή των τίτλων των κεφαλαίων, αλλά και για την συγγραφή του ιστού, του βασικού δηλαδή πλαισίου της δικής μας γενικής Ιστορίας. Με τον τρόπο αυτό είχαμε τον κάθε τόμο σε τίτλους κεφαλαίων, την βασική σειρά των γεγονότων, μία στοιχειώδη χρονολόγηση αλλά και τις απόψεις των σημαντικότερων ιστορικών επί του θέματος που μελετούσαμε. Η σύνταξη του περιγράμματος και η συγγραφή των κειμένων αυτών ολοκλήρωσε την πρώτη φάση του εγχειρήματος κατά την οποία ετέθησαν τα χρονολογικά όρια του κάθε τόμου ή, καλύτερα, αναδραστικού ψηφιακού δίσκου, έγινε ο διαχωρισμός της υπό μελέτης περιόδου σε κεφάλαια και υποκεφάλαια και, φυσικά, ολοκληρώθηκε η συγγραφή του βασικού ιστορικού μας κειμένου. Η φάση αυτή χαρακτηρίζεται με την φράση Πρώτη Γραφή αρ. 1 και με κόκκινο χρώμα που δείχνει σε ποιο σημείο έχει φθάσει η ολοκλήρωση του κεφαλαίου.

Κατά την δεύτερη φάση, έγινε πάλι εκτενέστατη βιβλιογραφική έρευνα σε αθηναϊκές βιβλιοθήκες αλλά κυρίως στις μεγάλες βιβλιοθήκες και στα διεθνή βιβλιοπωλεία μέσω του Διαδικτύου για την επιλογή των πιο τελευταίων εξειδικευμένων μελετών (μονογραφιών) και άλλων πηγών (CD-ROM, DVD-ROM, βιβλίων τέχνης κλπ). Έτσι, αγοράστηκε ένας μεγάλος αριθμός σχετικών βιβλίων, που μέχρι σήμερα έχουν ξεπεράσει τα 4.000, από βιβλιοπωλεία σε όλον τον κόσμο, μια που στις περισσότερες περιπτώσεις, οι ελληνικές ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες αποδείχθηκαν ιδιαίτερα φτωχές στις πρόσφατες μελέτες ή δυσπρόσιτες. Η μελέτη των μονογραφιών επαύξησε το αρχικό κείμενο δύο ή τρεις φορές ενώ σε πολλές περιπτώσεις το μετέβαλε τελείως. Σε αυτήν την φάση προστέθηκαν οι βιβλιογραφικές παραπομπές αλλά και οι επεξηγηματικές υποσημειώσεις με τις διαφορετικές θεωρίες των επιστημόνων. Κάθε φορά που γινόντουσαν προσθέσεις, διαβάζαμε όλο το κείμενο του συγκεκριμένου κεφαλαίου και διορθώναμε φραστικές, συντακτικές και γραμματικές αβλεψίες ενώ σε πολλές περιπτώσεις αλλάζαμε και την σειρά των παραγράφων, προσθέταμε ή αφαιρούσαμε κείμενο, ακόμη και ολόκληρα τμήματα υποκεφαλαίων. Έτσι, το κάθε κεφάλαιο γράφτηκε από την αρχή δέκα με δεκαπέντε φορές, ανάλογα με τις δυσκολίες που συναντήσαμε. Με αυτόν τον τρόπο ολοκληρώθηκε το κείμενό μας στο μεγαλύτερο μέρος του σε εμβάθυνση αλλά και σε έκταση. Η φάση αυτή χαρακτηρίζεται με την φράση Ανάπτυξη και έναν αριθμό (από το 2 και μετά) που χαρακτηρίζει τον βαθμό ολοκληρώσεως του κεφαλαίου.

Η τρίτη φάση της συγγραφής μας αφορούσε την μελέτη των κυριότερων ολοκληρωμένων ή εκτενών πρωτογενών πηγών, δηλαδή αρχαίους συγγραφείς, προσωπικές μαρτυρίες, διπλωματικά κείμενα κλπ. Σε αυτήν την φάση δημιουργήθηκαν οι παραπομπές στις πηγές αλλά και οι επεξηγήσεις που αφορούσαν προβλήματα στις πηγές. Η φάση αυτή υπήρξε ιδιαίτερα χρήσιμη διότι έτσι διαπιστώναμε εάν συμφωνούσαμε με τις ερμηνείες που έδιναν στις πρωτογενείς πηγές οι συγγραφείς των μονογραφιών. Δεν ήταν μάλιστα λίγες οι περιπτώσεις κατά τις οποίες συμφωνήσαμε με μερίδα των ιστορικών συγγραφέων, διαφωνήσαμε με άλλους ή και δώσαμε την δική μας άποψη επί του θέματος. Όλες οι διαφοροποιήσεις, βέβαια, αποτυπώθηκαν στις υποσημειώσεις. Η φάση αυτή χαρακτηρίζεται με την φράση Ολοκλήρωση και έναν αριθμό που χαρακτηρίζει τον βαθμό ολοκληρώσεως του κεφαλαίου.

Η τέταρτη φάση της συγγραφής μας αφορούσε άρθρα και άλλες συμπληρωματικές πηγές. Ορισμένα εξειδικευμένα θεματικά ζητήματα αναπτύσσονται συμπυκνωμένα σε άρθρα περιοδικών Ιστορίας και Αρχαιολογίας. Έγινε λοιπόν περιορισμένη βιβλιογραφική έρευνα σε ελληνικά, αγγλικά, αμερικανικά και γαλλικά τέτοια περιοδικά για τον εντοπισμό των σχετικών άρθρων και την μελέτη τους. Επίσης, σε αυτήν την φάση μελετήθηκαν, γεωγραφικοί ιστορικοί άτλαντες, πληροφορίες αποθηκευμένες σε ψηφιακή μορφή (Διαδίκτυο, CD-ROM και DVD-ROM) αλλά και συλλογές πρωτογενών πηγών. Ειδικά για τις τελευταίες, έγινε επιλογή των σημαντικότερων, οι οποίες μεταφράσθηκαν και συμπεριελήφθησαν στην κατάλληλη θέση στο κάθε κεφάλαιο. Φροντίσαμε επίσης να εντοπίσουμε σε βιβλία τέχνης και αρχιτεκτονικής και να παραπέμψουμε βιβλιογραφικά εκεί για όλα τα έργα τέχνης που αναφέραμε στο κείμενό μας. Τα τελευταία στάδια ολοκληρώσεως του κεφαλαίου χαρακτηρίζονται με την φράση Τελικό Δοκίμιο και έναν αριθμό που χαρακτηρίζει τον βαθμό ολοκληρώσεως του κεφαλαίου. Με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, συμπληρώθηκε η συγγραφή κάθε τόμου/αναδραστικού δίσκου της Ιστορίας της Ευρώπης και του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού.

Το έργο μας όμως δεν είχε τελειώσει. Θεωρήσαμε πως μια ολοκληρωμένη γενική Ιστορία για τον 21ο αιώνα δεν έπρεπε να περιορισθεί μόνο σε κείμενο. Έπρεπε, αντιθέτως, να περιλαμβάνει πλούσια εικονογραφία, σχέδια, μικρές ταινίες, ηχητικά δείγματα και γενικά οτιδήποτε θα βοηθούσε τον αναγνώστη και θεατή μας να κατανοήσει και να εκτιμήσει την ιστορική εποχή που προσπαθούμε να του αναλύσουμε. Επιδοθήκαμε, λοιπόν, σε μία μακροχρόνια έρευνα στο Διαδίκτυο για τον εντοπισμό των οπτικοακουστικών βοηθημάτων ενώ κατασκευάσαμε και ειδικό πρόγραμμα ηλεκτρονικού υπολογιστή (FotoArchive) για να παρουσιάσουμε με τον τρόπο που θέλαμε το μεγαλύτερο μέρος του οπτικού μας υλικού. Η ολοκλήρωση αυτής της πέμπτης φάσης θα έχει ως αποτέλεσμα την έκδοση σειράς αναδραστικών ψηφιακών δίσκων της Ιστορία της Ευρώπης και του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού, με τα σπουδαιότερα αρχαιολογικά και ιστορικά τεκμήρια για κάθε τόμο/δίσκο.

Η παράθεση της μεθόδου που χρησιμοποιήσαμε και χρησιμοποιούμε για την συγγραφή της Ιστορίας μας μπορεί να φαίνεται χρονοβόρα αλλά απλή και εύκολη. Η αλήθεια είναι ότι στην πράξη είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Η συγγραφή ιστορικού έργου περιλαμβάνει ερευνητικό αλλά και φιλολογικό κόπο. Στις φυσικές επιστήμες, ο ερευνητής και μελετητής δεν έχει παρά να διεξαγάγει τα πειράματά του, να εξαγάγει τα συμπεράσματά του και να συγγράψει ένα συνήθως πολύ σύντομο κείμενο με τα συμπεράσματά του. Με τον ίδιο τρόπο, ο μυθιστοριογράφος θα μελετήσει καταστάσεις και ανθρώπινους χαρακτήρες και θα γράψει το μυθιστόρημά του. Αντιθέτως, ο ιστορικός πρέπει να καταβάλει διπλό κόπο: πρώτα θα διεξαγάγει επιστημονική έρευνα μελετώντας πλήθος ετερόκλητων μεταξύ τους πηγών (ιστορικά, φιλολογικά αλλά και επιστημονικά κείμενα της εποχής που μελετά, βιογραφίες, εικόνες, σχέδια, χάρτες, ταινίες, μνημεία, ιστορικούς και αρχαιολογικούς χώρους, στρατιωτικές τεχνικές κλπ) ενώ κατόπιν θα καταναλώσει ίσο χρόνο για την συγγραφή της Ιστορίας του, η οποία πρέπει να βασίζεται στις πηγές που έχει μελετήσει. Η συγγραφή δε αυτή είναι μία επίπονη εργασία που απαιτεί απόλυτη προσήλωση και πνευματικό κόπο για την παραγωγή ενός απολύτως ορθού επιστημονικά αλλά και γλαφυρού και κατανοητού φιλολογικά κειμένου.

Παρ’ όλα όσα έχουμε αναφέρει και ανεξαρτήτως του κόπου που θα καταβάλει ο ιστορικός, ο τελικός κριτής της Ιστορίας του είναι ο αναγνώστης και θεατής. Ας κρίνεται λοιπόν εσείς φίλοι αναγνώστες την Ιστορία της Ευρώπης και του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού.

Η Ελλάδα και η Ευρώπη

Οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι